Sochaczew to jedno z najstarszych miast Mazowsza. Leży nad Bzurą, mniej więcej 50 kilometrów na zachód od Warszawy. Kamera łączy obraz z trzech kamer ustawionych w różnych miejscach miasta, więc w jednym oknie widać kilka fragmentów jego codzienności. Warto wiedzieć, co kryje się wokół tych kadrów: ruiny zamku, w którym spisano pierwszy zbiór praw dla całego Mazowsza, rynek z klasycystycznym ratuszem i dwoma kotami z brązu, a także miejsca związane z jedną z najzaciętszych obron miasta we wrześniu 1939 roku.
Miasto trzech rzek
Sochaczew leży w zachodniej części województwa mazowieckiego, niedaleko granicy z łódzkim. Do Łodzi jest stąd około 75 kilometrów. Miasto rozciąga się na obu brzegach Bzury, a w jego granicach wpadają do niej dwie inne rzeki: Pisia i Utrata. Ma 26,19 km² powierzchni i według danych z 1 stycznia 2024 roku mieszka w nim 33 456 osób. To 17. pod względem liczby ludności miasto województwa.
Sochaczew leży między Puszczą Kampinoską a Puszczą Bolimowską. Władze miasta nazywają go bramą do Kampinoskiego Parku Narodowego. Od 1977 roku w granicach miasta jest dawna osada Chodaków. W 1999 roku Sochaczew znów został siedzibą powiatu. Mało kto wie, że w 2018 roku odwiert badawczy w Trojanowie natrafił na głębokości około 1500 metrów na wodę geotermalną o temperaturze 44–47°C.
Od Krzywoustego do Statutów Sochaczewskich
Pierwsza wzmianka o Sochaczewie pochodzi z 1138 roku. Według przekazu w tutejszym klasztorze benedyktynów zmarł wtedy Bolesław Krzywousty. W 1221 roku źródła wspominają kasztelana, więc gród był już wtedy siedzibą kasztelanii. W XIII wieku Konrad Mazowiecki postawił tu drewniano-ziemną warownię. W połowie XIV wieku, prawdopodobnie z inicjatywy Siemowita III, powstał murowany zamek na wzgórzu nazywanym dziś Zamkowym.
Najważniejsze wydarzenie w dziejach zamku to zjazd z 1377 roku. Uchwalono wtedy Statuty Sochaczewskie, pierwszy spisany zbiór praw dla całego Mazowsza. Zakazywały one między innymi krwawej zemsty. W 1476 roku zamek i miasto przeszły pod władzę Korony, a Kazimierz Jagiellończyk potwierdził i rozszerzył prawa miejskie.
Później zamek popadał w ruinę. Na początku XVII wieku osunęło się północne zbocze wzgórza i pociągnęło za sobą fragmenty murów. Nowej, późnorenesansowej budowli nigdy nie dokończono, a około 1657 roku, w czasie potopu, spłonęła. W latach 1789–1790 na starych fundamentach stanął budynek kancelarii i archiwum grodzkiego. Przetrwał tylko cztery lata: zniszczyli go Prusacy w czasie insurekcji kościuszkowskiej.
Dziś ruiny stoją na wysokiej skarpie nad prawym brzegiem Bzury. Otacza je park Podzamcze, a wzgórze umocniono w 2013 roku. Zachowały się fragmenty murów skrzydła zachodniego z oknami o łukach odcinkowych i resztki ośmiobocznej wieży. Ruiny widnieją w herbie miasta. Wstęp jest wolny, a miejski amfiteatr ma je w tle sceny.
Rynek, ratusz i dwa koty z brązu
Sercem miasta jest plac Tadeusza Kościuszki, czyli dawny rynek. Po jego północnej stronie, na rogu ulicy Farnej, stoi klasycystyczny ratusz z lat 20. XIX wieku. Zaprojektował go Bonifacy Witkowski, autor ratuszy także w Kutnie, Łodzi, Łowiczu i Rawie Mazowieckiej. Fasada ma dziewięć osi, a jej środkowa część jest ujęta pilastrami jońskimi i zwieńczona tympanonem. Portyk i belweder rozebrano po zniszczeniach z czasów powstania listopadowego. Od 1973 roku w ratuszu mieści się Muzeum Ziemi Sochaczewskiej i Pola Bitwy nad Bzurą, z wystawami o historii regionu i militariami z II wojny światowej.
Na placu stoi też pomnik, który najbardziej cieszy dzieci: czarny kot Bonifacy z „Przygód kota Filemona”. Współtwórca animacji, Marek Nejman, pochodził z Sochaczewa. Później dołączył do niego biały Filemon, także odlany z brązu, który bawi się kłębkiem wełny.
Przy ulicy Warszawskiej, głównej ulicy miasta, stoją XIX-wieczne Kramnice Miejskie z arkadami na toskańskich półkolumnach. Po przebudowie zakończonej w 2013 roku ich powierzchnia wzrosła ponad dwukrotnie. Na parterze są lokale gastronomiczne, a na piętrze biblioteka miejska. W pobliżu warto zajrzeć do kościoła pw. św. Wawrzyńca, ukończonego w 1478 roku, i do barokowego kościoła sióstr dominikanek z lat 1748–1755. Na liście miejskich zabytków jest też wieża ciśnień przy stacji kolejowej.
Wrzesień 1939: cztery dni walk o miasto
Sochaczew był ważną przeprawą przez Bzurę, dlatego odegrał dużą rolę w największej bitwie kampanii wrześniowej. Miasta bronił II batalion 18 Pułku Piechoty, wspierany przez artylerię 26 Pułku Artylerii Lekkiej. Atakowały go niemiecka 19 Dywizja Piechoty, 4 Dywizja Pancerna i pułk SS „Leibstandarte Adolf Hitler”.
Walki trwały od 13 do 16 września. Polacy w kontrataku odbili większość pozycji, ale potem Niemcy rzucili do boju główne siły i walczono już w płonącym mieście. 15 września zginął mjr Feliks Kozubowski, który kierował odwrotem przez zniszczony most pontonowy. Jego imię nosi dziś most w Sochaczewie. Batalion stracił ponad 80 procent stanu. Muzeum podkreśla, że była to najdłuższa w 1939 roku walka o pojedyncze miasto, nie licząc Warszawy, Helu i Westerplatte. Dzięki tej obronie część Armii „Poznań” zdążyła przebić się przez Puszczę Kampinoską do stolicy. Po wojnie ponad 40 procent zabudowy miasta leżało w gruzach. Wojenną historię przypomina też cmentarz wojenny w Trojanowie.
Wąskotorówka i Żelazowa Wola
Najbardziej znaną atrakcją miasta poza centrum jest Muzeum Kolei Wąskotorowej, oddział warszawskiej Stacji Muzeum. Działa na terenie dawnej Sochaczewskiej Kolei Dojazdowej o rozstawie torów 750 mm, otwartej w 1922 roku. Ostatni rozkładowy pociąg do Wyszogrodu odjechał 30 listopada 1984 roku, a muzeum otwarto 6 września 1986 roku. Miasto zalicza jego kolekcję do najbogatszych zbiorów zabytkowego taboru wąskotorowego w Europie. W szczytowym okresie było tu ponad 260 pojazdów. W sezonie kursują stąd pociągi w stronę Puszczy Kampinoskiej, do Wilczego Tułowskiego.
Kilka kilometrów od miasta, nad Utratą, leży Żelazowa Wola z Domem Urodzenia Fryderyka Chopina i parkiem. Park odnowiono z okazji 200. rocznicy urodzin kompozytora i ponownie udostępniono zwiedzającym w maju 2010 roku. Chopina przypominają też w samym Sochaczewie Park Chopina oraz Państwowa Szkoła Muzyczna jego imienia w parku Garbolewskiego. W tym parku stoi plenerowy ogród muzyczny z instrumentami, na których może zagrać każdy.
Kiedy zaglądać i jak dojechać
Kamera pokazuje kilka miejsc naraz, więc nadaje się do śledzenia zwykłego rytmu miasta. Ruch rośnie w dni powszednie i maleje w weekendy, a zmiany pór roku widać na kolejnych ujęciach. Latem życie przenosi się nad wodę: na bulwary i do Strefy Aktywności nad Bzurą, na miejską plażę, do wodnego placu zabaw i nad Zalew Boryszewski, powstały w zalanym wyrobisku gliny.
Do Sochaczewa łatwo dojechać koleją, bo połączenie z Warszawą działa od 1903 roku. Spotykają się tu też drogi krajowe w stronę Warszawy, Kutna, Poznania, Żyrardowa, Płocka i Płońska, a autostrada A2 jest około 17 kilometrów od miasta. Najlepiej zacząć od rynku i ratusza, przejść do ruin zamku nad Bzurą, a potem pojechać do muzeum kolejki albo do Żelazowej Woli. Kibiców ucieszy wiadomość, że miasto ma drużynę rugby ORLEN Orkan Sochaczew, która zdobyła tytuł mistrza Polski.
Źródła informacji (12)
- Wizytówka Sochaczewa (Urząd Miasta Sochaczew) sochaczew.pl
- Sochaczew – Wikipedia pl.wikipedia.org
- Castle ruins – Zabytek.pl zabytek.pl
- Town hall – Zabytek.pl zabytek.pl
- The Defence of Sochaczew in September 1939 – Muzeum Ziemi Sochaczewskiej muzeumsochaczew.pl
- Museum of The Sochaczew Land and The Bzura River Battlefield – kontakt muzeumsochaczew.pl
- Sochaczew Narrow Gauge Railway Museum – Wikipedia en.wikipedia.org
- Narrow Gauge Railway Museum in Sochaczew – Wikipedia en.wikipedia.org
- Kramnice w nowej szacie – Gość Łowicki lowicz.gosc.pl
- Pomnik kotów Bonifacego i Filemona – dzieje.pl dzieje.pl
- Żelazowa Wola. Tu urodził się Fryderyk Chopin – National Geographic national-geographic.pl
- Żelazowa Wola – Wikipedia en.wikipedia.org





